در کشور ما ایران که جزء مناطق خشک و نیمه خشک محسوب میشود، مساله کمبود آب و موضوع بهره برداری صحیح و حفظ و حراست از منابع آب یکی از مسایل مهم و حیاتی است. در حال حاضر با توجه به محدودیت های کمی و کیفی منابع آبرفتی، منابع کارستی یکی از منابع آب شرب برخی از شهرهای بزرگ و در بعضی از مناطق نیز تنها منبع تامین کننده آب شرب به شمار می روند که به دلیل شرایط خاص حاکم بر این منابع، مدیریت آنها با آبهای زیر زمینی آبرفتی تمایزاتی را بخصوص از لحاظ اکتشاف، حفاظت و بهره برداری دارد و اگر به نحوه موثری مدیریت نشوند، در عمل شاهد از دست رفتن ذخایر قابل توجهی ازمنابع چه به لحاظ کمی و چه به لحاظ کیفی خواهیم بود و لذا در حالحاضر بازنگری وضعیت موجودبه یک ضرورت بدون تردید تبدیل شده و فکر این مساله که چگونه بتوان این منابع را مدیریت نماییم تا دچار سرنوشت بحران منابع آبرفتی نشویم و بتوانیم این منابع را برای آیندگان حفظ کنیم و تصمیم گیری نماییم که چه مقدار از این منابع را در چه زمانی، در کدام مکان و به چه وسیله ای فراهم آوریم، مهمترین انگیزه و علت انتخاب موضوع این مقاله می باشد.در این مقاله سعی شده است که ابتدا مشکلات وضعیت موجود مدیریت منابع آب کاستی در زمینه اکتشاف، حفاظت و بهره برداری با مثالهایی از شمال شرق ایران طرح گردد. مرحله دوم و در مقایسه با وضعیت مطلوب و همچنین با استفاده از تجربیات شخصی و مصاحبه با مدیران و کارشناسان این صنعت، عوامل موثر در اعمال مدیریت جامع و یکپارچه نظام منابع آب کارستی بیان گردیده و در انتها نیز الگویی مناسب در هر یک از زمینه های فوق الذکر ارایه شده است.

آب یکی از سه عنصر اصلی حیات جامعه بشری از زمان های قدیم محسوب شده است، اما با افزایش جمعیت و کم شدن منابع آب به عنوان کیمیاترین منبع حیاتی موجودات در جهان مطرح شده است. آب شیرین دارای یک منبع جهانی نمی-باشد بلکه یک منبع منطقه ای محسوب می شود و به اشکال مختلف یافت می شود. یکی از مهم ترین منابع آب، باران است. فرآیند استحصال آب باران پدیده جدید و نوینی نیست چرا که ما فرهنگ سنتی و غنی و پر باری را در این زمینه از تجربیات پیشینیان خود به یادگار داریم. از آنجایی که آب باران می تواند منبع مهم آب شیرین باشد و بسیاری از مشکلات کم آبی را در ایران حل کند و هزینه تامین آب را کاهش دهد در این تحقیق به بررسی روش های استحصال آب باران از پشت بام و تصفیه آن با استفاده از دستگاه رسوبگیر پرداخته شده است.

از آنجایی که هدف از اجرای طرحهای توسعه منابع آب ایجاد زیربناهای توسعه کشاورزی از طریق تامین انتقال توزیع، اصلاح و بهبود سیستم های آبیاری و زهکشی توام با بهبود مشخصات خاک برای افزایش تولید محصولات و ازدیاد درآمد می باشد لذا توجه به اثرات ناخواسته زیست محیطی اجرای آن نوع طرحها و کاهش اثرات تخریبی آنها در روند توسعه پایدار مورد تایید می باشد. برای به حداقل رساندن اثرات مخرب کوتاه مدت و بلندمدت زه آبها بر محیط زیست تولیدات گیاهی، حاصلخیزی خاک و کیفیت آب توجه به مسائل مدیریتی در پروژه ها و حوضه های آبریز حائز اهمیت است. زهکشی کنترل شده یکی از راه حلهای عمده در مدیریت جامع منابع آب می باشد. زیرا کنترل کمی و کیفی جریان آب اثرات مخرب زیست محیطی را کاهش می دهد.

بدون شک خشکی بعنوان یک پدیده آب و هوایی ممکن است هرچند گاهی رخ دهد. شواهد نشان میدهد که جامعه تمایلی برای برنامه ریزی جهت مقابله با خشکسالی یا پیش بینی آن نداشته است. خشکسالی به دوره ای از زمان اطلاق می شود که عرضه رطوبت در آن زمان در سطح مشخصی کمتر از حد مورد انتظار شرایط معمول آب و هوایی باشد. مقاله موردنظر مباحثی همچون شناسایی نشانه های خشکسالی جهت برنامه ریزی موانع عمده برنامه ریزی برای خشکسالی و راهکارهای برنامه ریزی را مورد بررسی قرار می دهد. بررسی ادبیات موضوع نشان میدهد که برای مدیریت بلایای طبیعی دو نوع مدیریت ریسک (کاهش اثرات، آمادگی، پیش بینی و هشدار اولیه) و مدیریت بحران (وقوع خشکسالی، ارزیابی اثرات، پاسخ، احیا بازسازی) را میتوان اعمال کرد. در مقاله حاضر برخی مسایل و مشکلات ناشی از خشکسالی های اخیر ایران و محورهای اساسی برای برنامه ریزی و مدیریت مقابله با خشکسالی بررسی شده و با در نظر گرفتن نیازها و مسایل برنامه ریزی در ایران، الگویی برای مطالعات طرح جامع خشکسالی کشور ارایه شده است.

مدیریت همیشه در مورد هماهنگی بین اجزا متفرق و نیز بعضا در مورد نقش مدیر بحث می کند و در هر حال باید فضایی بزرگتر مورد قبول جامعه و فرهنگ در آن قرار گیرد. مدیریت منابع آب بدلیل ابعاد مکانی و زمانی و فراگیری وسیع و ارتباط با قوانین طبیعی، سازمانهای دولتی، غیر دولتی و خصوصی و ارتباط با مسوولیتهای امنیت غذایی و خدمات و مسائل زیر بنائی، از اهمیت خاصی برخوردار است. این مدیریت مشتمل بر مدیریت سیستم زمین، سیستم حیات و سیستم جامعه و مردم قرار می گیرد. بدین دلیل مدیریت منابع آب اجبارا بایستی مدیریت جامع چرخه آب را مد نظر قرار بدهد. این مدیریت مشتمل بر هماهنگی و همکاری در مدیریت آب و زمین برای نیل به اهداف استحصال آب مطمئن و عاری از هر گونه آلودگی. تخصیص بهنگام و تهیه آب مورد نیاز بخش کشاورزی، تامین آب شرب سالم، تامین نیازهای بخش صنعت و انرژی و محیط زیست، جلوگیری از فرسایش حوزه های آبخیز، کنترل سیل و رسوب و افزایش طول عمر مخازن سدها می باشد. این مدیریت ابعاد مختلفی دارد که نه تنها به بخش ها و وزارتخانه های مختلف بلکه به مردم و فرهنگ جامعه نیز مرتبط می گردد و لذا بصورت اجتناب ناپذیر بایستی در سطح ملی، بصورت جامع نگریسته شود.آبخیز یک واحد طبیعی برای آمایش و مدیریت سرزمین میباشد و مدیریت بر آن، مدیریت بر منابع زیست محیطی است؛ بطوریکه در حالت بهره وری حداکثر از منابع، حداقل خسارات زیست محیطی و اقتصادی و اجتماعی حاصل گردد. مدیریت جامع آبخیز، مدیریتی هماهنگ و موزون بر سیستمهای فیزیکی، بیولوژیک و اجتماعی و اقتصادی بوده و شرایطی فراهم می سازد که که ضمن تامین منافع جامعه، تاثیر منفی بر منابع به حداقل برسد.

آب منبع اصلی حیات بوده و در دسترس بودن آن به مقدار و با کیفیت مناسب برای انسان، محیط زیست و اکوسیستم طبیعی لازم است. طرح جدید دستورالعمل چارچوب آب که در مارس 1997 پیشنهاد شد روش جامع، ساده و موثرتری را در موضوعات آب ارائه می نماید. در این دستورالعمل، حوضه آبریز، یک واحد مکانی برای برنامه ریزی و تعدیل راهکارها برای دستیابی به اهداف مورد نظر بوده و نوآوری اصلی آن تاکید بر لزوم مدیریت رودخانه ها و برکه ها از طریق مدیریت حوضه آبریز- یک واحد جغرافیایی- به جای مدیریت بر طبق مرزهای سیاسی یا سازمانی می باشد. این دستورالعمل فرآیند جدیدی را برای طراحی در سطح حوضه آبریز معرفی می کند. نتیجه حاصله یک طرح حوضه آبریز است که هدف نهایی آن دستیابی به اهداف زیست محیطی مطرح شده در دستورالعمل در مورد آب حوضه رودخانه بوده و کمک می کند تا بتوان در سیاست گذاری منابع آب به اهداف مربوط به استفاده پایدار از این منابع دست یافت. در این مقاله به معرفی و تحلیل دستورالعمل جدید چارچوب آب پرداخته شده است.

موضوع کم آبی در اکثر مناطق خشک و نیمه خشک از دیرباز معضل بزرگی به شمار می آمده است. از سالهای دور ساکنین این مناطق به صورت تجربی روش هایی را برای مقابله با کم آبی و ایجاد شرایطی برای ذخیره و نگهداشت آب استفاده می کردند. این روش ها در طی زمان ثابت کردند که در مقیاس کوچک و منطقه ای علاوه بر سادگی ساختار و کم هزینه بودن، کارایی چشم گیری دارند امروزه با پیشرفت روش های نوین استحصال آب، این روش ها مورد توجه قرار گرفته و محققان سعی می کنند با اصلاح و به روز سازی دانش بومی به راهکارهای کارآمد تری در این زمینه دست یابند. مطالعه ای که در ادامه معرفی می شود، بررسی اثر سازه ی پیشنهادی بانکت جذبی بر روند رطوبتی یک منطقه ی کوچک در دو شیب 4.2% و 22% نسبت به مناطق شاهد می باشد . بررسی نه ماهه ی رطوبت خاک، اختلاف رطوبتی معنی داری را بین مناطق شاهد و چاله های نفوذ بانکت نشان داد. اختلاف در فصل پاییز در شیب 4.2%، بطور متوسط 27% می باشد که در شیب 22% به 31% افزایش می یابد. در فصل زمستان، اختلاف در هردو شیب با شاهد 15% و در فصل بهار خاک رطوبت خود را با متوسط اختلاف 12% از دست می دهد.